Van koningin tot hoornaar: het leven in en rond de bijenkast.
Marielle & Liedewij Gorter · Manuel Holzhaus · Andra Waagmeester
Versie 1.1.0 · 11 oktober 2026
Tekst: CC BY-SA 4.0 (gebaseerd op Wikipedia) ·
Foto's: CC0 1.0 (iNaturalist)
Waar komt alles vandaan?
📖 Kennis
Alle feiten komen uit de Nederlandstalige Wikipedia.
Alleen waar die onvolledig is, gebruik ik de EN Engelse of DE Duitse Wikipedia. Die feiten zijn steeds zo gemarkeerd.
Geraadpleegd op 11 oktober 2026; per artikel staat de exacte revisie op de bronnenslide.
📷 Foto's
Alle foto's komen van iNaturalist-waarnemingen met een CC0-licentie (publiek domein).
Onder elke slide staan de fotograaf en het waarnemingsnummer.
CC0 vraagt geen naamsvermelding, maar ik vermeld de makers toch graag.
De honingbij
Apis mellifera
Apis mellifera betekent letterlijk: bij die honing draagt.
Een zwerm bijen heette vroeger een imme; daar komt het woord imker vandaan.
Er zijn wereldwijd zo'n 20.000 bijensoorten; ongeveer 500 daarvan vormen kolonies.
Bijen zijn ontstaan uit wespen; eigenlijk zijn het sterker behaarde wespen, zodat ze ook in koelere streken overleven.
Drie soorten bijen in één volk
Koningin (moer)
Eén per volk, legt alle eitjes
Werkster
Vrouwtje, doet al het werk
Dar
Mannetje, herken hem aan de grote ogen
Winter: 1 koningin + ± 10.000 werksters, geen darren · Zomer: tot 80.000 werksters + enkele honderden darren
De koningin
2000eitjes per dag
Dat is ongeveer het dubbele van haar eigen gewicht, gemiddeld meer dan 80 eitjes per uur.
Ze kan 4 à 5 jaar oud worden en zo ruim 2 miljoen eitjes leggen.
Tijdens de bruidsvlucht paart ze met 10 tot 20 darren en bewaart het zaad voor de rest van haar leven.
Haar angel heeft geen weerhaakjes: ze is de enige honingbij die meerdere keren kan steken.
Op de foto: een gevangen wilde koningin met twee werksters in een kooitje (volgens de fotograaf). EN noemt "ongeveer 1.500 eitjes per dag" in het voorjaar; de Duitse Wikipedia noemt ook tot 2.000.
De dar
Darren komen uit onbevruchte eitjes. De koningin voelt met haar voorpoten of een cel groot genoeg is voor een dar.
Een dar heeft dus geen vader, maar wel een grootvader.
Hij haalt zelf geen voedsel en kan niet steken.
Na de paring sterft hij: zijn achterlijf scheurt open.
In de nazomer volgt de darrenslacht: de werksters voeren de darren niet meer en jagen ze het nest uit.
Van eitje tot bij
3 dageneitje
6 dagenlarve, gevoerd door werksters
cel dichtverpopping onder een wasdekseltje
dag 21de jonge werkster knaagt zich naar buiten
Een larve wordt in een paar dagen 1500 keer zwaarder; een koninginnenlarve zelfs 3000 keer.
Wat ze eet bepaalt wat ze wordt: alleen koninginnenlarven krijgen volop koninginnengelei.
Darren komen pas na 24 dagen uit hun cel.
Zomerbij of winterbij?
☀️ Zomerbij
± 6weken
"In het seizoen hoogstens 45 dagen oud" DE
"Meestal maar 2 tot 6 weken" EN
"Leven maar 5 tot 6 weken" FR
❄️ Winterbij
± 6maanden
"Winterwerksters leven 5 tot 6 maanden" FR
"Kan in de winter tot 20 weken leven" EN
De laatste bijen van de herfst overwinteren en starten in het voorjaar het broed weer op. DE
Waarom? Een werkster sterft meestal doordat haar vleugels versleten zijn: na zo'n 800 km vliegen. Winterbijen en de koningin vliegen bijna niet en leven daardoor veel langer.
Let op: de Nederlandstalige Wikipedia geeft hier geen getallen, alleen de verklaring. De Franse Wikipedia noemt 5 tot 6 maanden voor winterbijen, de Engelse tot 20 weken (± 5 maanden).
De carrière van een werkster
dag 1cellen schoonpoetsen
dag 6larven verzorgen en voeren
dag 12–18was maken en raten bouwen
± dag 15de vliegopening bewaken
± dag 21eerste keer uitvliegen voor nectar en stuifmeel
Jonge bijen werken binnen, oudere bijen buiten. In een groot volk komen elke dag 1000 tot 2000 nieuwe bijen uit hun cel.
Bijen "zweten" was
"Vreemd zweet, bijna zo wit als sneeuw en lichter dan het dons van een vleugel."Maurice Maeterlinck, La vie des abeilles, geciteerd in de Franse Wikipedia FR
Werksters van 12 tot 18 dagen oud maken was met hun wasklieren aan de onderkant van het achterlijf: 4 paar, dus 8 klieren.
De vloeibare was wordt aan de lucht een plaatje van ongeveer 8 milligram. Nieuwe was is wit; het stuifmeel kleurt hem later geel.
Voor 1 gram was zijn zo'n 1100 schubjes nodig. EN
Was is "duur": 1 kilo was kost 4 tot 6 kilo honing. Volgens FR zelfs 8 kilo, maar daarmee bouwen ze cellen voor 27 kilo honing.
De raat: slim bouwen
De cellen zijn regelmatige zeshoeken: zo kost de raat het minst was en blijft hij toch stevig.
Een cel is 2 tot 5 mm groot; darrencellen zijn groter dan werkstercellen.
Dezelfde cellen dienen als kraamkamer én als voorraadkast voor honing en stuifmeel, en worden na gebruik schoongemaakt.
Koninginnen groeien op in aparte, vaasvormige moerdoppen.
De imker hangt ramen met kunstraat in de kast: een wasplaat met voorgedrukte cellen.
Op de foto: een oud, verlaten stuk wilde raat.
Hadden de bijen gelijk?
De bodem van elke cel bestaat uit drie ruitjes. Welke hoek is het zuinigst met was?
1712
109°28′gemeten door astronoom Maraldi
18e eeuw
109°26′berekend door wiskundige Koenig, op vraag van Réaumur
Later
109°28′opnieuw berekend met verbeterde tabellen
Koenig vond dat de bijen het 2 boogminuten fout deden. Andere geleerden rekenden het na en kwamen op hetzelfde uit.
Jaren later onderzocht men een scheepsongeluk: de kapitein was verkeerd gevaren door een fout in de logaritmetabellen. Koenig had dezelfde tabellen gebruikt.
Met de verbeterde tabellen kwam er precies uit wat de bijen altijd al bouwden: 109°28′. "De bijen rekenden goed, de wiskundige fout." ES
Al in 1611 vermoedde Johannes Kepler dat bijen "wiskundig" bouwen. FR Het verhaal komt uit de Spaanse Wikipedia, die zich baseert op artikelen uit 1921 en 1929.
Op zoek naar voedsel
Nectar is brandstof (suiker); stuifmeel levert eiwit voor larven en klieren.
Stuifmeel gaat mee in het stuifmeelkorfje aan de achterpoten (op de foto goed te zien).
Een bij maakt gemiddeld 15 vluchten per dag, soms tot 150, en bezoekt dan tot ± 1000 bloemen.
Om haar honingmaag te vullen met klavernectar moet ze 1000 tot 1500 klaverbloemen bezoeken.
Bijen vliegen pas uit boven 10 °C.
Een honingbij is bloemvast: ze blijft bij één plantensoort zolang die nectar geeft.
De bijendans
Rondedansvoedsel binnen ± 50 m
Sikkeldans50 tot 150 m
Kwispeldansverder dan 150 m: een "8" met een kwispelend recht stuk
De hoek van het rechte stuk ten opzichte van verticaal = de hoek van de route ten opzichte van de zon.
De snelheid van de dans vertelt de afstand.
Ontdekt door Karl von Frisch, die in 1973 onder andere hiervoor de Nobelprijs kreeg.
Van nectar tot honing
Huisbijen voegen het enzym invertase toe en laten water verdampen door met hun vleugels te waaieren.
Boven 80% suiker bederft honing niet meer; de cel gaat dicht met een wasdekseltje.
In Nederland levert een volk zo'n 30 kg honing per jaar; in Australië soms 200 tot 300 kg.
Honingseizoen: fruit en wilg → kastanje → acacia → linde (meestal de laatste) → soms heide.
Omdat de imker de wintervoorraad oogst, krijgt een volk in de herfst 12 tot 14 kg suiker bij.
Een levende thermostaat
Met broed houdt het volk het nest op 35 °C.
Te warm? Bijen halen water, laten het verdampen en waaieren met hun vleugels. Een volk hield zo 35 °C vast bij 70 °C buiten.
In de winter kruipen ze samen in een wintertros en laten ze hun vliegspieren trillen zonder de vleugels te bewegen.
Warmteval: tegen een hoornaar springen bijen er met een groep bovenop en trillen tot de hoornaar bezwijkt door de hitte.
Maar: de Aziatische hoornaar kan stil hangen in de lucht. Zo ontsnapt hij vaak aan die "bijenbal" en vangt hij toch bijen. JA
Zwermen
In het voorjaar vertrekt de oude koningin met ongeveer de helft van het volk: de eerste zwerm telt 10.000 tot 20.000 bijen.
Zwermbijen hebben zich volgezogen met honing en zijn daardoor erg rustig: ze steken niet snel.
De eerste jonge koningin die uitkomt gaat "tuten"; koninginnen die nog in hun cel zitten antwoorden met "kwaken".
Zo kan een volk zich splitsen in 3 à 6 volken.
Imkers proberen zwermen juist te voorkomen; daar gaat het meeste werk in zitten.
Imkeren door de eeuwen heen
OudheidDe eerste berichten over bijenteelt komen uit het oude Egypte.
KorvenTot in de 20e eeuw gevlochten korven; voor de oogst werd het volk vaak gedood.
19e eeuwJan Dzierżon bedenkt de kast met losse ramen: raten oogsten zonder het volk te doden.
Nu± 8.000 imkers in Nederland, vooral hobbyisten; in Vlaanderen de Koninklijke Vlaamse Imkersbond.
🧰 Gereedschap
Kap, eventueel handschoenen, en een beroker: rook laat bijen zich volzuigen met honing, waardoor ze minder snel steken.
🍯 Producten
Honing, bijenwas, propolis (bijen"lijm" van boomhars), koninginnengelei en stuifmeel. De patroonheilige van imkers is Ambrosius.
Vijand nr. 1: de varroamijt
Varroa destructor: roodbruin, 1,1 × 1,5 mm, met het blote oog zichtbaar.
Komt uit Azië, van de Aziatische honingbij, die er weerstand tegen heeft. De westerse honingbij niet.
Planten zich voort in het broed, het liefst in darrenbroed; jonge bijen komen misvormd uit, bijvoorbeeld met vleugelstompjes.
Onbehandeld gaat een volk meestal binnen drie jaar ten onder.
Het vleugelmisvormingsvirus (DWV) is via de varroamijt een wereldwijde epidemie geworden, aangejaagd door handel en vervoer van bijenvolken. LIT
Een volk dat aan varroa bezwijkt wordt leeggeroofd door buren, die zo massaal mijten mee naar huis nemen: geen "mijtenbom" maar een "roverslokker". LIT
Mijten verspreiden zich ook via darren en werksters die verkeerd vliegen, en via zwermen. NL
🧪 Bestrijding
Resistentie: varroa werd ongevoelig voor fluvalinaat (Apistan) en coumafos; in de VS falen nu ook behandelingen met amitraz. LITNL
Resten in was: middelen hopen zich op in gerecyclede was. Kunstraat met veel coumafos (132 mg/kg) liet maar 14% van het broed uitkomen. LIT
In Frankrijk bevatte in 2025 bijna alle onderzochte was resten van chemische middelen. FR
Mierenzuur, oxaalzuur en thymol laten minder schadelijke resten na. FR
Meer dan de honingbij
Hommels, solitaire bijen en look-alikes
Hommels
Aardhommel, Bombus terrestris
Hommels zijn ook bijen, maar met een dikkere vacht, waardoor ze in koelere streken kunnen leven.
In België en Nederland samen leven zo'n 30 soorten.
Een volk is veel kleiner: bij de aardhommel 300 tot 600 werksters.
Hommels maken ook honing, maar te weinig om te oogsten.
Een hommel steekt alleen in het uiterste geval. De angel blijft niet achter: ze kan meerdere keren steken.
Kan de aardhommel niet bij de nectar, dan bijt ze een gaatje onderaan de bloem.
Solitaire bijen: alles alleen
Vosje (Andrena fulva)
Klimopbij
In Nederland zo'n 350 soorten wilde bijen: zandbijen, groefbijen, metselbijen, behangersbijen…
Elk vrouwtje bouwt zelf een nest, zoekt voedsel en legt eitjes. Geen koningin, geen werksters.
Ze leven meestal maar een paar weken.
Nesten in zandgrond, dood hout, muren of holle stengels.
Sommige zijn specialist: de klimopbij vliegt pas in september–oktober en voert haar larven klimopstuifmeel.
Ze steken zelden: ze hebben geen kolonie te verdedigen, en de meeste angels komen niet door onze huid.
Metselbijen in je bijenhotel
Rosse metselbij
Gehoornde metselbij
De rosse metselbij is de meest voorkomende metselbij in Nederland en België.
Ze legt ± 10 broedcellen achter elkaar in een holte, elk met een eitje en een voedselvoorraad.
Tussen elke cel metselt ze een muurtje van modder: ongeveer één dag werk per tussenschot.
De jonge bijen knagen zich pas het volgende voorjaar naar buiten.
De gehoornde metselbij haalt graag stuifmeel van appel, peer en kers, en wordt daarom ingezet voor fruitbestuiving.
Geen bij: de blinde bij
Eristalis tenax, een zweefvlieg
Lijkt sprekend op een honingbij en zoemt zelfs, maar is een vlieg en kan niet steken.
Ook niet blind: de naam komt mogelijk van de haartjes op de ogen.
Herkennen: 2 vleugels (een bij heeft er 4), kan stil hangen in de lucht, korte antennes, geen stuifmeelkorfjes.
Dit nadoen van een gevaarlijk dier heet mimicry.
Hoornaars
Een inheemse reus en een invasieve bijenjager
De Europese hoornaar
Vespa crabro, "paardenwesp"
Inheems, tot 3,5 cm: de grootste wesp van België en Nederland.
Jaagt vooral op vliegen en muggen, maar ook op wespen, honingbijen en rupsen.
Jaagt ook bij regen en wind, en zelfs 's nachts.
De steek doet meer pijn dan die van een bij, maar het gif is minder sterk. Niet agressief, behalve dicht bij het nest.
Dat ze bijennesten leegroven is niet bekend; dat doen andere hoornaars wel.
De Aziatische hoornaar
Vespa velutina, geelpoothoornaar
Komt van nature uit Zuidoost-Azië; in 2004 in Frankrijk aangekomen, vermoedelijk met Chinees aardewerk.
Nederland: eerste melding op 17 september 2017 in Dreischor (Zeeland).
Vlaanderen: eerste nest verwijderd op 22 november 2017 in Poperinge; in 2018 al in alle provincies.
Sinds 2016 op de EU-lijst van invasieve exoten; sinds 2024 is het doel beheersen in plaats van uitroeien.
Grote bedreiging voor de honingbij; voor imkers een nieuw probleem.
Foto: knaagt volgens Vespa-Watch hout voor de nestbouw. Let op de gele poten.
Twee nesten per jaar
Voorjaarsnest
Zomernest in boomtop
Voorjaar: een overwinterde koningin begint alleen een klein nest, vaak onder een dakrand, in een holle boom of nestkast.
Met de eerste ± 20 werksters groeit het tot iets kleiner dan een tennisbal.
Begin juli: een nieuw nest hoog in een boom: zo groot als een basketbal, met duizend of meer hoornaars.
Zomernesten zijn moeilijk te vinden; soms krijgt een gevangen hoornaar een zendertje.
In Vlaanderen volgt het burgerwetenschapsproject Vespa-Watch de soort. Van dat project komen deze foto's.
Herken het verschil
Europese hoornaar
Aziatische hoornaar
Grootte
tot 3,5 cm
koningin tot 3 cm, werkster tot 2 cm
Borststuk
roodbruin
zwart
Poten
bruin
gele uiteinden
Herkomst
inheems
invasieve exoot
Bijennesten leegroven?
niet bekend
ja, grote bedreiging
Ingang nest FRES
altijd onderaan
aan de zijkant
Bijen als prooi FR
25–50 per hoornaar per dag; > 100.000 per nest per seizoen
Natuurlijke vijanden
Bijeneter
Wespendief
🐝 …van de honingbij
Bijeneter (vogel) en bijenwolf, een graafwesp die bijen verlamt als voedsel voor haar larven.
Wespen en hoornaars.
Honingrovers: beer, das, honingdas.
De doodshoofdvlinder sluipt het nest in met piepgeluidjes en bijengeur.
Wasmot, bijenluis, kleine kastkever, varroa.
…van de Aziatische hoornaar
Wespendief: roofvogel die hele wespennesten leegeet. FRES
Grauwe klauwier, bijeneter, ekster; spechten hakken nesten open. ES
Kippen (Janzé-ras), spinnen, en de koolmees plundert lege nesten in de winter. FR
In Korea: klauwier, buulbuul, das, beer, marter, en Xenos-parasieten die werksters lamleggen. KO
De Aziatische honingbij verweert zich beter: 3× meer wachters, "vleugelglinsteren" en een hetere bijenbal. LIT
Hoornaar: risico's van verspreiding en bestrijding
🌍 Verspreiding
Genetisch onderzoek wijst erop dat de hele Europese invasie mogelijk begon met één koningin die met meerdere mannetjes gepaard had. LIT
Het invasiefront schuift 70–78 km per jaar op. FRES
Spanje: geen stijging van het aantal doden door steken van wespen, hoornaars en bijen sinds de komst van de hoornaar. LIT
🪤 Bestrijding
Lokvallen vangen vooral andere insecten: de beste vallen vingen maar 1–4% hoornaars LIT; een Franse telling gaf 93 hoornaars tegen 16.000 andere insecten. FR
In wijngaarden verminderden vallen de schade niet, zelfs niet bij 2–3× zoveel vallen. LIT
Lokaas met het insecticide fipronil werkt, maar de gevolgen voor de natuur zijn nog niet onderzocht. LIT
Nestbestrijders kregen vloeistof in de ogen gespoten door hoornaars: 29 gevallen in Frankrijk. LIT
Wat wel helpt: nesten vinden, bijvoorbeeld met radiozendertjes op hoornaars. LIT
Honing en gezondheid: wat zegt onderzoek?
🤧 Hoest bij kinderen
Honing verlicht hoest waarschijnlijk beter dan niets of een placebo, maar niet duidelijk beter dan de hoestremmer dextromethorfan. Bijna alle kinderen kregen het maar één nacht.
Cochrane-review, 6 studies, 899 kinderen LIT
🦠 Verkoudheid
Honing verbeterde klachten van bovenste-luchtweginfecties meer dan de gebruikelijke zorg: een goedkoop alternatief voor onnodige antibiotica.
Meta-analyse van 14 studies LIT
🩹 Wonden
Honing lijkt oppervlakkige brandwonden en geïnfecteerde operatiewonden sneller te genezen. Voor andere wonden is het bewijs onduidelijk en van lage kwaliteit.
Cochrane-review LIT
Let op: geef kinderen onder 1 jaar geen honing. Dit staat niet in deze reviews (die gingen over kinderen vanaf 1 jaar) en is algemeen gezondheidsadvies.
Nieuw uit het bijenonderzoek
💃 Dansen leer je van anderen
Bijen die nooit een danseres konden volgen, dansten rommelig en gaven de afstand fout door, hun leven lang. LIT
⚡ Hommels voelen elektriciteit
Hommels voelen het elektrische veld van bloemen en onthouden daarmee welke bloemen beloning geven. LIT
⏳ Kortere levens in het lab
Bijen in kooitjes in Amerikaanse labs leven nu gemiddeld 17,7 dagen, tegen 34,3 dagen in de jaren 1970. LIT
🩸 Varroa drinkt geen bloed
De mijt eet vooral het vetlichaam, een soort lever, en niet het "bloed" zoals lang gedacht. LIT
Is imkeren goed voor de natuur?
"De honingbij is vee." In Duitsland staat ze op nr. 3 van de belangrijkste landbouwhuisdieren. DE
⚠️ Wat onderzoek laat zien
Concurrentie: rond grote bijenstanden in een Frans natuurgebied waren wilde bijen 55% minder aanwezig en verzamelden ze 50% minder nectar, tot 600–1100 m van de kasten. LIT
In de stad: hoe meer bijenvolken in de buurt in Parijs, hoe minder bloembezoek door wilde bestuivers. LIT
Ziekten: vleugelmisvormingsvirus en Nosema gaan van honingbijen over op hommels. LITDE
Na het plaatsen van bijenkasten in een natuurgebied daalde de diversiteit aan wilde bestuivers. LIT
Wereldwijd nam het aantal honingbijvolken met 47% toe (1990–2021), terwijl de soortenrijkdom van wilde bijen met ±25% daalde. FR
⚖️ Nuance
In 2022 meldde 66% van de studies negatieve effecten op wilde bijen (in 2017 was dat 53%). LIT
Maar: er is wel bewijs voor concurrentie, en nog weinig bewijs dat wilde bijenpopulaties daardoor echt achteruitgaan. ENLIT
Imkeren bestaat al duizenden jaren zonder grootschalige schade; het risico hangt af van het aantal volken, de plek en het seizoen. FR
De beste bestuiving geven gezonde honingbijen samen met veel soorten wilde bestuivers. DE
Conclusie uit onderzoek: honingbijen beschermen helpt de wilde natuur niet LIT. Houd afstand tussen bijenstanden, zeker in natuurgebieden en steden. LIT
Waarom bijen zo belangrijk zijn
🌸 Bestuiving
35%van de wereldvoedselproductie (in ton)
hangt op een of andere manier af van bestuiving. Denk aan appels, tomaten, aardbeien en koffie.
⚠️ Bijensterfte
Waarschijnlijk een combinatie van:
varroamijt
pesticiden: sinds 2018 is het gebruik van drie neonicotinoïden in de EU verboden
eenzijdig voedsel: grote akkers met één gewas
slecht weer: een strenge winter kan 40% van een volk doden
Vroege bloeiers als wilg, sneeuwklokje en klein hoefblad zijn het eerste voedsel na de winter. Wilde bijen nestelen in zandgrond, dood hout en holle stengels.
Bronnen: tekst
Alle artikelen geraadpleegd op 11 oktober 2026. De link verwijst naar de exacte versie die gebruikt is. Wikipedia-tekst is beschikbaar onder CC BY-SA 4.0.
Bronnen: wetenschappelijke literatuur
Gevonden via Europe PMC op 11 oktober 2026. De feiten komen uit de samenvattingen (abstracts); de link gaat naar het artikel via de DOI.
Bronnen: foto's
Alle foto's komen van iNaturalist en hebben een CC0-licentie (publiek domein). De link verwijst naar de waarneming.
Bedankt!
Vragen?
Zie je zelf een bij, hommel of hoornaar? Fotografeer hem en deel je waarneming op iNaturalist of waarneming.nl. Zo maak je zelf ook bronnen voor de volgende presentatie.